image 1 image 1 image 1 image 1 image 1

بررسی شعر فولکلور

تاریخ 1396/11/5 09:01:48 | دفعات خوانده شدن 143 | 0 Comments

 

«چله سفید»

 

 

بی‌بی چندساله میخواد چله سفیده بگیره

ولی کو؟

برف نمیاد

آقاجون که بی‌بی‌شو خیلی زیاد دوست داره

چون میخواد شاد باشه

آخر عمری امیدوار باشه

هی میگه برف میاد

همه‌جا سفید میشه

دور کرسی جمع میشیم

باز برامون همه‌جور قصّه میگی

برف و شیره می‌خوریم...

بی‌بی نالون و پکر جواب میده:

بزکه بز بزکه!

امسالو نمیر بمون بهار میاد

یه زمین کمبزه با خیار میاد

نه جونم برف کدومه

دیگه چشم پیر من خواب سفیدی ببینه

 

طفلکی ببین چقد غصّه داره

انگاری زمین میخواد پر از سیاهی بمونه

انگاری ابرا میخوان اخمو و تیره بمونن

چی میشه سگرمه‌هاشون وا بشه

یه کم از نحسی درآن و پیرن مشکیشونو دربیارن

باز به جون هم نیافتن صدای هوار نیاد

بی‌بی‌ام شاد بشه

آخر عمری دلش باز بشه

چی میشه برف بیاد

مخمل سفیدشو پهن کنه

نقطه‌نقطه کلاغا پیدا بشن

رو چنار جار بزنن

با کمون بچه‌ها سنگ بخورن

توی برفا چال بشن

بی‌بی جز سفیدی رنگی نبینه

تو چشاش یه دنیا شادی بشینه"

شهره سادات حقدوست اسکویی۷۸

از کتاب پری من پری تو

مجموعه اشعار فولکلور"

1 - فولکلورها، تلفیقی از خیال و واقعیت

 

در مورد ادبیات عامه مردم، سخنان بعضاً مختلفی نقل شده است که در بیشتر موارد این نکات به نقطه مشترک می‌رسند و البته در بعضی موارد کمی از هم فاصله دارند.

نقطه مشترکی که لابه‌لای مکتوبات و شفاهیات با موضوع شعر فولکلور می‌توان یافت این است که این‌گونه شعرها که در بعضی موارد به متل‌ها نیز تشابه دارد،زندگی مردم عادی (عامه) با کنش و واکنش‌های بسیار معمولی و دم‌دستی همین مردم را در خود دارد،

استاد فرزانه"سعید وزیری"در مقدمه کتاب"برو زود امامزاده دخیل ببند! " می‌گوید:

"متل‌ها ،سخنان موزون،خیال‌انگیزی هستند که دنیای ما را لبریز از راز و رمزی بی‌پایان می‌کنند."

وقتی این تعبیر را مرور می‌کنیم خیال‌انگیز بودن و موزون بودن جزء موارد تببین این‌گونه شعرها تعبیر شده است.

حال اگر صاحب اثر در دوره کودکی و نوجوانی و رشد در منطقه و بومی روزگار سپری کرده باشد که نقل‌های داستان‌ها و ادبیات سینه به سینه نقل شده، سنت باشد این ویژگی برجسته‌تر خواهد شد،

پس گونه‌ای از ژانر ادبیات فولکلور می‌تواند "متل" باشد اما لزوماً همه آن نیست، متل‌ها تقریباً صاحب مشخصی ندارند و آنقدر عام هستند که همه مردم می‌توانند آن را به خود متعلق بدانند! و دارای سادگی و بی‌پیرایگی بسیار هستند،

عمو زنجیر باف!

زنجیر منو بافتی؟!

پشت کوه انداختی؟!

 

این‌گونه متل‌ها آنقدر تکرار شده‌اند انگار در همه خانه‌ها یک گوشه‌ای جایشان مشخص است.

اما شعرهای فولکلور نظیر همین شعر "چله سفید "خانم حقدوست، با این‌که خیلی معمولی به نظر می‌رسد و از شرایطی که بر یک بی بی و یک آقاجون گذشته است نشأت گرفته است، اما دم دستی نیست!

مخاطب چه بخواهد، چه نخواهد غیر از شنیدن واژه‌های موزون و آهنگین، ناچار است کمی فکر کند! و شاید یکی از وجوه تمایز این‌گونه شعرها و متل‌ها نیز همین باشد، به تعبیر ارجح‌تر مخاطب بیشتر متل‌ها قرار نیست به لایه‌های زیرین متن برسند، اما در شعر چله سفید کمی تفکر، اندوه، دلدادگی و مراودات پرسناژهای اثر نمایان‌تر است و این‌گونه است که می‌توان مخاطب این‌گونه شعر را به همه گروه‌های سنی بسط داد.

"طفلکی ببین چقد غصه داره/انگاری زمین میخواد پر از سیاهی بمونه/انگاری ابرا میخوان اخمو و تیره بمونن..."

و یا:

آقا جون که بی بی شو خیلی زیاد دوست داره/چون می خواد شاد باشه/آخر عمری امیدوار باشه/هی میگه برف میاد!/همه جا سفید میشه/دور کرسی جمع میشیم!"

 

این روال، همان روح حاکم بر کل اثر است که علاوه بر ریتمیک بودن، حس عاطفی فیمابین پدربزرگ و بی بی این روایت را همراه دارد.

البته این شعر همان‌طور که از سطرهایش پیداست واقعیت و وهم در هم آمیخته شده است و همین ویژگی در کنار نکات مثبت که می‌تواند مخاطب را با خودش هم مسیر کند اگر ترتیب چیدمان وقایع در آن و پرش‌های ارائه شده تقدم و تأخر را به تناسب تعیین تکلیف نکند نوعی سردرگمی همراه خواهد داشت.

2- شعر فولکلور ساده، سخت

این دست شعرها در ظاهر نوعی سادگی در لفظ دارند به طوری که ممکن است که هرکسی به این تفکر برسد خوب! این‌طور نوشتن که از هر قلمی برمی‌آید!

و شاعر کار خاصی نکرده است! اما به دلیل سهل بودن این ژانر نبود که فاصله‌ای عمیق بین شعرهای شاملو که قریب به چند دهه از سرودن آنها (به تعبیر برخی گردآوری این متلها و گوشه‌های فرهنگ عامه توسط شاملو صورت گرفته است) و برو زود امامزاده دخیل ببند! که شعرهای فولکلور شاعر که بیشترشان در دهه 70 سروده شده است، فاصله وجود دارد. البته بزرگانی نظیر زنده یاد منوچهر احترامی شعرهای کودک که کمی در لحن متشابهاتی با این‌گونه شعرها داشت را به زیبایی سروده بودند و کودکان با آنها بسیار مأنوس بودند، اما همان‌طور که قبلاً نیز گفته شد شعر کودک و شعر فولکلور از هم قابل تمیز هستند که در این مقال بنا ندارم به تفاوت‌های این‌ها بپردازم، فقط می‌گویم شادروان منوچهر احترامی بسیار به ادبیات کودک و نوجوان خدمت کرد برخلاف برخی ناهنرمندان شعر کودک که مخصوصاً بعد از انقلاب ضربه‌های جبران‌ناپذیری به ادبیات کودک وارد کردند و تشویق هم شدند و برخی به کتاب‌های درسی نیز راه یافتند!

برگردیم به شعر، ظاهر ساده این‌گونه شعرها نشان از سختی عجیبی دارد، که همان آشنایی با رسوم، سنت‌ها، روش زندگی منطقه یا مناطقی که این روش‌های حسی و عاطفی در آن جریان دارد و حل شدن صاحب اثر در آن پیش شرط مواجه با این جریان ادبی‌ست که اتفاقاً شاعر در بیشتر موارد از عهده برآمده است و در بعضی موارد نیاز به بهبود در ارائه و نحو اثر احساس می‌شود.

3-شعر فولکلور، ترانه، تصنیف، متل

در این مبحث بنا دارم کمی در تفارقات این‌گونه شعرها بنویسم، چه بسا دوستان جوانم که در بیشتر موارد تفاوت‌های موارد گفته شده و نحوه استفاده و کارکرد آنها را با هم به جای هم تلقی می‌کنند، البته این به خودی خود ایرادی نیست! اما یادآوری شاید بد نباشد!

همان‌طور که نگارنده در سطور بالا آورده بود، شعر فولکلور از فرهنگ عامه مردم برآمده است،تاکنون در ارائه و نحو نیز هم با سطرهای تقریبا متناسب و همراه با قافیه سروده شده (مانند قصه پریا...احمد شاملو) البته در همان شعرها هم شاعر خود را مکلف به این کار نمی‌داند، و مواردی مثل "چله سفید" که قافیه و ردیف را شاعر به عمد در شعر نیاورده که محدودیت کمتری در ارائه و نحو داشته باشد نیز از این‌گونه است.

متل نیز می‌تواند یکی از اجزا شعر فولکلور و یکی از گونه‌های آن باشد و البته گونه‌ای که در ارائه"عمومی" و "کمتر عمیق" هستند.

مانند:

تو که ماه بلند آسمونی

منم ستاره میشم پیشت میشینم

تو که ستاره میشی پیشم میشینی

منم ابری میشم روتو می گیرم!

... همین‌طور ادامه می‌یابد...و متل‌ها در تاریخ با همین وضعیت سینه به سینه انتقال یافته است.

 

 

 

بخشی از کتاب : 5+20 شاعر و نقد

 اثر : محمدتقی قشقایی

 

استفاده از مطلب با ذکر منبع بلامانع است 

http://www.nashrenazari.com

 

 

 

 

 


مقالات مرتبط
نظرات
نظری ثبت نشده
نظر دهید
نام و نام خانوادگی


آدرس ایمیل


نظر تذکر:کد HTML ترجمه نمی شود!

آنچه در عکس می بینید وارد کنید:

جستجو



امروز

1397/1/31



محصولی در سبد خرید شما نیست
آدرس ایمیل:

رمز عبور: