image 1 image 1 image 1 image 1

گنبدهای نمکی

تاریخ 1395/7/15 10:04:04 | دفعات خوانده شدن 1604 | 0 Comments

گنبدهای نمکی ساختمان های زمین شناسی گنبدی شکلی هستند که هسته مرکزی آنها از سنگ تشکیل شده است. اهمیت اقتصادی گنبدهای نمکی به واسطه قرارگیری مخازن نفتی در ساختهای همراه با آنها و نیز وجود سولفیدهای پتاسی – آهن و نمک می باشد.

معمولاً ساخت های گنبدی و یا گنبدهای نمکی نمونه جالبی از تغییر شکل پلاستیک اند. حرکت این مواد به طرف بالا و اطراف سبب چین ها و گسل های عادی و حرکت نمک ها پس از رسوبگذاری موجب تخریب و به هم ریختگی در ساخت های زمین شناسی منطقه می شود. هنگامی که نمک تحت تاثیر لرزش ناگهانی مانند زلزله قرار می گیرد مانند یک ماده قابل ارتجاع عمل می کند که یا خرد می شود یا به حالت تغییر شکل برگشت پذیر عکس العمل نشان می دهد؛ اما هنگامی که توده نمک تحت تاثیر فشار مداوم قرار گیرد مانند یک مانع غلیظ عمل می کند که این پدیده را «خزش» می‌گویند. شرایطی مانند نقطه ذوب، انجماد، چگالی، تغییرات فشار و درجه حرارت در شکل گیری نمکها موثرند. مقادير زيادي از نمكهاي مصرفي امروزه از گنبدهاي نمكي تامين ميشود چنانكه حدود 30 درصد نمكهاي توليد شده در نواحی جنوبی امریکا از اين گنبدها استخراج ميشود. محل تشكيل گنبدهاي نمكي (دياپير يا چين هاي دياپيري) در ژرفناي قدامي (فرو رفتگي طويلي كه در حاشيه يك نوار كوهزايي قرار گرفته باشد) رشته كوه‌هاي چين خورده اي است كه با صعود خود از نهشته هاي لايه اي (بر اثر فشار سنگ هاي رويي) به وجود مي آيد. وزن مخصوص هاليت 16/2 است، وقتي كه سنگهاي رسوبي اطراف و روي نمكها تحت فشار قرارگيرد، چگالي كلي آنها بطور قابل ملاحظه اي افزايش مي يابد اما قابليت فشردگي نمك بسیار ناچيز است. اگر سنگ هاي رويي حداقل 300 تا 700 متر ضخامت داشته باشد فشار حاصل از بار سبب مي شود چگالي آنها به 2/2 يعني بيش از چگالي نمك برسد. گنبدهاي نمكي حتي مي توانند از اعماق 10 كيلومتري (چگالي سنگ ها حدود 8/2) به بالا صعود كنند. نمك پرمين سازند لوآن در جنوب غرب امريكا از عمق 13 كيلومتري به سطح صعود كرده است. بنابراين تحت فشارهاي فوقاني كه هاليت پلاستيك عمل مي كند، با فشارهاي تكتونيكي نسبتاً جزئي، نمك در جهت كاهش فشارهاي ليتوسفري شروع به حركت مي كند. اگر اين حركت از ميان نزديك ترين مناطق رويي به مقدار مشخصي تنزل كند، حركت دياپير هاليت متوقف مي شود. روي هر گنبد نمكي معمولاً پوشش هاي رسوبي از نوع انيدريد كه خود بوسيله ژيپس و سنگ آهك ناخالص پوشيده مي شود، وجود دارد كه «سنگ پوشش» ناميده مي شود. سنگ پوشش اغلب دياپيرها ژيپسي است كه حاوي سولفور مي باشد (كلرادو، اوتاوا امريكا، مكزيكو، روماني، ايران، تونس، روسيه و...). مقدار نمك نهشته هاي دياپيري و لايه اي 15 تا 10/16 تن برآورد مي شود. خيلي از نفت و گازها همراه نمك ديده مي شوند كه در ماسه سنگ هاي متخلخل در حوالي پهلوهاي آن و در سنگ آهك هاي حفره دار پوشش گنبد و در طبقات فوقاني كه در اثر فشار به حالت محدب در آمده اند، ممكن است وجود داشته باشد. در سنگ آهك ناخالصِ پوشش گنبد، مقدار زيادي گوگرد قابل استفاده وجود دارد. گنبدهاي نمكي شامل يك هسته تبخيري نمك و ژيپس است كه قسمت عمده آن را نمك طعام (كلرور سديم ) تشكيل مي دهد و همراه آن كاني هاي آذرين و دگرگوني به چشم مي خورد. سنگهاي رسوبي نیز بصورت حاشيه اي همراه اين گنبدها وجود دارد. در بعضي از گنبدها مانند گنبد نمكي جزيره هرمز هسته نمكي قسمت عمده گنبد را پديد آورده است. در بعضي ديگر نیز به نظر مي رسد نمك بطور كامل بالا نيامده و لكه هايي از آن را مي توان مشاهده نمود مانند گنبد نمكي گچين واقع در جنوب ايران.

 چگونگي حركت نمك در گنبدهاي نمكي

دانشمندان ساز و كار پيدايش اکثر گنبدها را دياپيري دانسته و علت صعود آنها را از اعماق چندين هزار متري به موقعيت كنوني، حالت شناوري می دانند که در اثر وزن سبك نمك نسبت به سنگهاي اطراف به وجود می آید. حركات تكتونيكي كه در راستاي ويژه اي قرار دارند نيز در حركات آغازين صعود گنبدهاي نمكي و ايجاد مجراهاي خروجي مجموعه سنگ ها مؤثرند.

   گاسو، با توجه به حجم قابل ملاحظه سنگ هاي ماگمايي در گنبدهاي نمكي، اين گنبدها را آتشفشان هايي دانسته كه سنگ هاي نمكي براي صعود از اعماق به سطح كنوني از تنوره هاي اين آتشفشان ها استفاده كرده اند.

  بنا به عقيده ابرين هر گنبد نمكي در قاعده خودش يك دودكش آذرين به همراه دارد كه آن دودکش وسيله مكانيسم حركت گنبد به طرف بالاست. اين زمين شناس معتقد است كه در اكثر نقاط جهان گنبدهاي نمكي با سنگ هاي ديابازيك همراه هستند، نمونه هاي بارزي از اين سنگ ها در گنبدهاي نمكي راور كرمان و حوزه آذربايجان گزارش شده است.

   زمين شناس ديگري به نام كنت عامل اصلي حركت گنبدها را تكتونيك‌هاي بعدي مي داند. بطور كلي پخش گنبدهاي نمكي تابع هيچ گونه نظم و قاعده اي نمي باشد و اكثراً بصورت اجسام بيضوي و بندرت مدور و گاهي هلالي شكل و حتي بي شكل نيز به چشم مي خورد و با ابعاد مختلف از يك كيلومتر مربع تا حدود 100 كيلومتر مربع و به تعداد حدود 105 گنبد در منطقه شمال شرقی بندرعباس تا غرب كازرون و در سطحي به مساحت 100000 كيلومتر مربع پراكندگي دارد و اكثر قريب به اتفاق گنبدهاي نمكي در رابطه با تاقديس هاي كوچك و بزرگ منطقه زاگرس مي باشد. به نظر مي رسد كه تشكيل گنبدهاي نمكي زاگرس در نتيجه پائين رفتن حوزه هاي رسوبي مجاور گسل هايي با روند شمالي – جنوبي و بالا آمدن حوزه ما بين آنها (فلات فارس) مي باشد كه در اواخر فازهاي كوهزايي آلپ به مراحل تكاملي خود رسيده است.

  زمين شناسان معتقدند كه نمك پس از تشكيل در اثر چگالي و خواص خميري شكل خود نهشته هاي رويي را متورم نموده و همچنان آنها را به بالا ميراند و چون در گنبدهاي نمكي نشانه هايي از سنگ هاي اعصار قديمي مثلاً آهك هاي تريلوبيت دار و سنگ هاي دگرگونه مانند گنايس و بالاخره ولكانيك هاي قديمي از قبيل سري هرمز به چشم ميخورد، لذا سن تشكيل نمك را قديمی تر از پالئوزوئيك مي دانند. این در حالی است كه برخي بررسي ها نشان داده است كه تشكيل نمك مي تواند در رابطه با قدمت سنگ‌هاي حمل شده در محل نباشد.

   پلاير در حين بررسي هاي خود در گنبد هاي نمكي به محموله هاي سري هرمز برخورد مي كند كه بصورت شناور در جسم گنبد نمكي معلق مي باشند. پلاير در حواشي گنبدهاي نمكي آثاري از برشهايي را ملاحظه مي كند كه در آن قطعاتي از سري هرمز ديده مي شود. او قطعات موجود در مجموعه رخساره هاي بررسي شده اطراف گنبدهاي نمكي را قطعات دوباره به جريان افتاده سري هرمز (Recycled Hormoz Debris ) مي داند و معتقد است كه قطعات نمك در اثر فشارهاي وارده از اطراف بصورت بيرون زدگي به طرف خارج ظاهر مي شود. زمين شناسان ديگري از قبيل اشتوكلين، سنگ‌هاي ولكانيكي همراه گنبد هاي نمكي مانند ريوليت هاي جزيره هرمز را قديمي مي دانند

به عقيده والتر پاره اي از گنبدهاي نمكي فعال بوده و تعدادي از آنها بي حركت و مرده هستند و آثار آنها بصورت بقايايي در مجاورت تاقديس ها باقي مانده که به آنها «خرابه هاي نمكي» می گویند.

با این همه تقريباً هيچ يك از زمين شناسان تاريخچه تحول و تكامل گنبدهاي نمكي را در دوره هاي فعاليت خود به تفضيل ذكر نكرده اند. آنچه محقق استاین است که نمك در نتيجه فشار نهشته هاي ضخيم رويي خود كه به بيش از ده هزار متر می رسد تنها در يك مرحله خميري شكل عمل نمي نمايد، بلكه لزوماً در شرايط ترموديناميكي خاصي كه حاصل عملكرد تدريجي حوزه هاي رسوبي فرو رفته مي باشد بصورت چند مرحله اي نمایان می شود. بدين معني كه تشكيل بلورهاي اوليه نمك و يا به عبارت ديگر به وجود آمدن حوزه هاي تبخيري در مراحل دياژنز در اثر تحت فشار قرار گرفتن طبقات رويي بوده كه ابتدا بصورت خميري شكل عمل كرده و در نتيجه افزايش تدريجي حرارت، قسمتي از نمك ذوب و بصورت محلولهاي گرم از محل هاي داغ نمك ابتدا در شكستگي ها و شكاف هاي مجاور قرار گرفته و سپس بالا رفتن درجه حرارت موجب قرار گرفتن نمك در شرايط بحراني به حالت گازي شكل گرديده است. در نتیجه در حرارت بيش از 250 درجه سانتيگراد بصورت مواد فرار در آمده و با استفاده از شكستگي ها حركت خود را به طرف بالا آغاز نموده است. در طي اين حركت گاز كلر در جريان صعودي از خلال شكاف ها عبور مي نمايد و از طرفي همزمان با آن مواد رسوبي و غير رسوبي شكسته و خرد شده و در اثر فشارهاي تكتونيكي در امتداد شكستگي ها و گسله ها به طرف بالا رانده مي شوند و محلولهاي داغ نمك و حركت گاز كلر از لابلاي آنها و جوش دادن اين قطعات خرد شده به همديگر به هنگام سرد شدن سرانجام همان محموله هاي نمكي را تشكيل داده و بالاخره حرارت تكتونيكي گسلهاي عميق موجب بالا آمدن نمك و تمامي مواد حمل شده از محل اصلي گرديده است. بنابراين عملكرد نمك، باعث فشارهاي حوزه هاي رسوبي و سرانجام باعث ايجاد شكستگي هاي تكتونيكي است و نهايتاً نمك تنها قطعات جدا شده و رانده شده به بالا را بهم پيوند مي‌دهد و هنگام ظاهر شدن در سطح زمين يعني در فشار يك آتمسفر موجب مي شود كه نمك بصورت خميري شكل متورم شده و به حالت قارچي يا به شكل گل كلم درآيد و بطور كلي در نتيجه حركت بطرف بالا، قطعات جدا شده از مواد رسوبي و ولكانيكي بطور قائم صعود مي نمايد. به عبارت واضح تر نمك در نزديكي سطح زمين كم كم به فاز اول خود (يعني از حالت گازي رفته رفته بصورت جامد) برمي گردد و هنگام شكوفايي، شكل پذيري خود را عمل مي نمايد.

   به هر حال ساز و كار و پيدايش گنبدهاي نمكي در جنوب ايران مي تواند به يكي از صورت هاي زير يا تركيبي بين آنها باشد:

 ـ  سازند هرمز در كامبرين پائيني استقرار يافته و در زمانهاي بعد كه آغاز آن از اواخر پرمين ذكر شده، بصورت دياپيري، قطعات رويي را شكافته و بالا آمده است.

ـ سازند هرمز در كامبرين پاييني شكل گرفته و سپس در اواخر پرمين در اثر نفوذ ماگماهاي گرم، فعال شده و همراه آنها به بالا راه پيدا كرده است. این سازند از همان آغاز بصورت گنبدي در آمده و به موازات استقرار نهشته ها در اطراف آن به سمت بالا رشد كرده باشد و اگر زماني كوتاه به زير آب رفته و رسوبي رويش را گرفته باشد، پس از مدتي باز از ميان آنها سر برآورده است. پاره اي دفن شده و سپس برخي از آنها از اواخر پرمين شروع به بالا آمدن نموده و پاره اي اصلاً به زير رسوبي نرفته باشد

پديده دگرگوني در گنبدهاي نمكي

    دگرگوني، پديده جالبي است كه در گنبدهاي نمكي كمتر به آن توجه شده است، حال آن كه اين پديده باعث بسياري از تغيير و تحولات در اين گنبدها است، مثلاً سنگ هاي سازند هرمز بدون استثنا دگرگونه و اكثراً به خوبي متبلور شده و گاه حالت پگماتيتي به خود مي گيرند. پيدايش كاني هايي نظير آلبيت در ميان سنگ هاي كربناتي، اژيرين، هدنبرژيت، ريه بكيت، اپيدوت، كلريت و ... در گنبدهاي نمكي همه بر اثر دگرگوني است. اليژيست هاي كاملاً بلورين سازند هرمز نیز از پديده دگرگوني تاثير گرفته وگرنه چگونه ممكن است آهن بصورت بلور اليژيست رسوب كند؟ 

  نمك در اثر دگرگوني تماماً بلورين است و اين پديده در بعضي نقاط (جزاير قشم و لارك ) باعث رواني، تخليص و تبلور نمك گرديده و صخره‌هاي بزرگي از بلور نمك را پديد آورده كه ارزش اقتصادي قابل توجهي دارند.

   وجود بلورهايي مثل اژيرين، آلبيت و ريه بكيت قرابتي به دگرگوني گلوكوفانيتي نشان ميدهد، اين كاني هاي سديم دار به همراه كوارتز، اپيدوت، اكتينوليت و حتي اليژيست در يك ايزوگراد و يا به عبارتي ديگر در يك زمينه هم واكنشي شكل مي گيرد.

اهمیت اقتصادی گنبدهای نمک

   از جمله منابع اقتصادي با اهميت در گنبدهاي نمكي، نمك است. از زمانهاي بسيار دور این ماده براي همگان يك كاني شناخته شده بوده است. در ابتدا نمك تنها به عنوان يك ماده خوراكي مورد استفاده قرار میگرفت و به وسیله آن از فساد مواد غذايي بخصوص گوشت که در فصول گرما بسرعت غير قابل مصرف مي شد جلو گیری می کردند. امروزه نيز اين خاصيت نمك در بسياري از نقاط دنيا و ايران مورد استفاده است. در دهه های گذشته با توجه به رونق صنايع كوچك، ارزش و اهميت اين كاني روز به روز بیشتر می شد. صنايع نساجي، دباغي، غذايي و ... همه و همه از نمك استفاده مي نمودند و يكي از كالاهايي كه به عنوان يك ماده تجاري مورد معامله قرار مي گرفت نمك بود. بسياري از تجار، دريا نوردان و... به امر خريد و فروش، استخراج و حمل این ماده مشغول بوده اند.

    امروزه علاوه براينكه از نمك در مصارف ذكر شده استفاده مي شود، در بسياري از صنايع شيمايي، دارويي و غذايي نیز به ميزان بسيار زياد كاربرد دارد.

   بد نيست بدانيم كه در حال حاضر پالايش نمك توسط پالايشگاههاي بسيار مدرن كه تكنولوژي آن تنها در دست چند كشور صنعتي است انجام گرفته و بيش از 14000 فرآورده از آن استحصال مي شود. از سوي ديگر بسياري از كشورها فاقد اين كاني هستند و نمک مورد نیاز خود را با قيمت نسبتاً بالا به نقاط مصرف حمل مي نمايند و گاه با هزينه اي زياد آن را از آب دريا بدست مي آورند.

مصارف زينتي از بلورهاي نمك مانند ساختن پايه گلدان و پايه شمع از ديگر مصارف آن بشمار مي آيد .

   ناخالصی های موجود در گنبد نمکی

   سولفورها

 معمولترين سولفورها پيريت و كالكوپيريت است كه در بعضي نقاط به هيرزاكسيدهاي آهن تبديل شده اند، سولفورها اغلب بطور كامل شكل دارند

 اكسيدها 
  
فراوان ترين اكسيدها هماتيت ها هستند. البته هيدراكسيدهاي آهن از قبيل ليمونيت و گوتيت نيز گاهي ديده مي شوند و اغلب خود شكل اند. از ديگر اكسيدهاي آهن مي توان از مانيتيت نام برد.

 كربنات ها 

   كربنات ها به مقدار كمتر ديده می شوند و شامل بلورهاي كليست و دولوميت شكل دار هستند.

   سولفات ها 

   سولفات ها شامل انيدريت ها و ژيپس ها هستند و در اغلب طبقات نمكي بيشترين ناخالصی ها را تشكيل مي دهند.

   سيليكاتها

   بيشترين سيليكات ديده شده كواتز است و فلدسپات ها از فراواني كمتري برخوردارند.

   ديگر ناخالصي هاي ديده شده در نمك هرمز شامل قطعات و تكه هاي كوچك از سنگهاي مختلف است. در زمينه چگونگي قرار گرفتن قطعه سنگها درون نمك دو نظريه مي توان ارائه نمود:

   الف ) استقرار قطعات سنگي بصورت آواري بوده و در حين رسوبگذاري نمك در نتيجه فعاليتهاي ماگمايي، اين قطعات به درون طبقات نمكي راه يافته است كه خود مي تواند نمايانگر همزماني ماگماتيزم و رسوبگذاري نمك باشد.

   ب ) تكتونيك شكننده حاكم بر اين گنبدها و فرايندهايي مانند چين خوردگي، بوديناژ و ميليونيتي شدن چنين وضعي را پيش آورده است و سبب آنکه هنگام تغيير شكل تحت استرس هاي موجود لايه هاي مقاوم ( سنگهاي ماگمايي ) و لايه هاي نا مقاوم ( لايه هاي نمكي ) در مجاورت يكديگر قرار داشته اند، بسيار طبيعي به نظر مي رسد كه نمك پلاستيك به اندك فشاري روان شده و چنين وضعيتي را موجب شده باشد.

   البته مقدار و ميزان ناخالصي هاي نمك از جايي به جاي ديگر بسيار متفاوت است و گاه نمك به صورت بسيار خالص ديده مي شود.

   از نظر اقتصادي نمك (نر) با خلوص بالا و كريستاله و ذخيره زياد در جنوب غرب گنبد وجود دارد. آثار كار قديمي نيز برروي آن مشاهده مي شود.

 آبهاي شوري كه از دهانه غار در همين بخش از گنبد خارج مي شوند نيز پس از تبخير، نمك خود را برجاي مي گذارند اين نمك كه به نمك ماده مشهور است نيز از خلوص بالا برخوردار است نمك آبي كه بدين صورت تشكيل مي گردد قابل استخراج و ارائه به بازار مصرف داخل و يا خارج مي باشد.

 

بخشی از کتاب : گنبدهای نمکی

اثر : مهندس حسین باقری

ناشر : انتشارات نظری

http://www.nashrenazari.com/

استفاده از مطلب با ذکر منبع بلامانع است

 


مقالات مرتبط
نظرات
نظری ثبت نشده
نظر دهید
نام و نام خانوادگی


آدرس ایمیل


نظر تذکر:کد HTML ترجمه نمی شود!

آنچه در عکس می بینید وارد کنید:

جستجو



امروز

1398/3/5



محصولی در سبد خرید شما نیست
آدرس ایمیل:

رمز عبور: